Falların Neden Size Sürekli Doğru Çıktığını Açıklayan Olay: Barnum Etkisi


Daha önce mutlaka dikkatinizi çekmiştir; baktırdığınız çoğu falda, fal bakan kişinin söylediği en az 1-2 şey mutlaka size uyuyor olur genelde. Birkaç doğru şey duyunca da hemen devamını anlatmasını isteriz, bu söylenen birkaç doğru şey bizim için dev bir motivasyon kaynağı olur.

İşte bu durum yıllar önce Barnum Etkisi olarak açıklanmış.

P. T. Barnum
P. T. Barnum

senemiz 1948, dersimiz psikoloji, hocamız ise b. r. forer. bize geçen derste bir kişilik testi uygulamış, şimdi de teker teker sonuçlarımızı dağıtıyor. titreyen ellerimizle hocamızın bize uzattığı zarfı açıyor ve içinden çıkan şu açıklamayı okuyoruz:

başkalarının sizi beğenmesine, size hayran olmasına ihtiyaç duyuyorsunuz, ama aynı zamanda kendinize karşı eleştirel olmaya da eğilimlisiniz. kişiliğinizin bazı zayıf yönleri var ama genelde bunları telafi etmeyi başarıyorsunuz. kendi yararınıza çevirebileceğiniz halde kullanmadığınız önemli bir kapasiteye sahipsiniz. dışardan disiplinli ve özgüvenli gözükürken, içten içe kaygılı ve güvensizsiniz. bazen doğru kararı verip vermediğiniz ya da doğru şeyi yapıp yapmadığınız konusunda kafanızda ciddi şüpheler uyanıyor. belli bir miktarda değişiklik ve farklılığı tercih ediyorsunuz; kısıtlamaların, sınırlandırmaların içinde kalmak sizi mutsuz ediyor. bağımsız bir düşünür olmakla gurur duyuyorsunuz ve başkalarının iddialarını tatmin edici kanıt olmadan kabul etmiyorsunuz. ama kendinizi başkalarına açarken çok açık, çok içten olmayı akıllıca bulmuyorsunuz. bazı zamanlar dışadönük, sokulgan ve sosyalsiniz; bazı zamanlarsa içedönük, sakıngan bir kapalı kutu oluyorsunuz. bazı çok gerçekdışı arzularınız var.

hmm…
hocamız şimdi de bizden bu yorumların şahsımıza ne kadar uyduğu konusunda beş üzerinden bir değerlendirmede bulunmamızı istiyor. durup bir nefes düşünmenizi rica edeceğim: siz kaç verirdiniz? şu aşağıdaki baştan sona gereksiz ama işte görsel sanatlara bir katkım olsun diye yarattığım skalada nereye düşerdi görüşünüz?

1__________2__________3__________4__________5

bireysel bazda kaç verdiğinizi hiçbir zaman bilemeyeceğim belki, ama rahatlıkla söyleyebilirim ki, bu puanlamayı yapanlarınızın ortalaması 4,20 dolaylarında bir şey çıkacaktı. zira o gün forer’ın sınıfında çıkan rakam 4,26’ydı; ilerleyen senelerde bu deney defalarca yinelenecek, sonuç 4,20 etrafında gezip duracaktı hep. oysa, sizin de tahmin edeceğiniz üzere, o gün forer tüm öğrencilerine -bir astroloji sütunundan alınmış- aynı metni vermişti. böyle bir durumda karşımıza çıkan 4,26 gibi bir ortalama, insanların çok genel, hemen hemen herkese uyabilecek sözleri hele hele de biraz övücü bir tondalarsa rahatlıkla salt kendilerine özgüymüş gibi algılamaya eğilimli olduklarını çarpıcı, rahatsız edici bir şekilde gözler önüne seriyordu. bu zaafın sebebi, insanların kendileri hakkında (bilhassa da güzel) bir şeyler duymaya olan kör edici ihtiyaçları, bir nevi wishful thinking, bir biriciklik yanılsaması, nihayetinde de biraz saflık olabilirdi, ama son tahlilde değişmeyen şey, astroloji gibi, grafoloji gibi, falcılık gibi bilimsel olarak objektifliği kanıtlanamamış pekçok alana gösterilen yoğun rağbetin temelinde yatan en güçlü mekanizmalardan birinin bu olduğuydu.

fal-barnum-etkisi

hocamız forer tek basit deneyiyle bilimsel düşünce tarihine “insanların başka herkes için de geçerli olabilecek kadar geniş, belirsiz ifadeleri bunun hiç farkına varmadan kendilerine özel görmeleri” anlamına gelen “forer etkisi” (forer effect) kavramını sokmayı başardı. şimdi içimizdeki en dikkatli, en acar zihinli sözlük okurlarının “yanlış başlık açmışsın, barnum etkisi mi, forer etkisi mi karar ver” diye isyan ettiklerini tahmin edebiliyorum. ne hazindir ki, forer’ın yıllarını vererek, saçını süpürge ederek ulaştığı bu akademik içgörü, literatürde daha çok, p t barnum nam şahsın; sirk dünyasının, amerikan rüyasının baştacının, bir ticaret ve reklamcılık dehasının adıyla anılmaya başlanmıştır. bir görüş, barnum’un insanları manipüle etmekteki, herkesin nabzına göre şerbet vermekteki yüksek başarısının yukarda tarif etmeye çabaladığım olgunun “barnum etkisi” şeklinde anılmaya başlamasına sebebiyet verdiği yolundadır. bir diğer görüşse onun “iyi bir sirkte herkes için bir şeyler olmalıdır” şeklindeki sözlerinin yukarda da bir örneğini gördüğümüz metinlerle paylaştığı ortak noktalar üzerinde yoğunlaşmaktadır. netice itibariyle, “forer etkisi” deseniz sizi anlarlar, “barnum etkisi” deseniz daha iyi anlarlar.

arzum odur ki bir gün gelsin ve “bir yükselen olarak yengeç burcunun karşı cinsle ilişkilere etkisi” ya da “melek yüzlü insan rezzan kiraz’ın astrolojik tahminlerinin günlük hayatınıza etkisi” yerine “barnum etkisi” konuşulsun, tartışılsın. ev kadınları wittgenstein ve derrida okusun.

Arama Terimleri:

What's Your Reaction?

Komik Komik
0
Komik
Sesli Güldüm Sesli Güldüm
0
Sesli Güldüm
Gerildim! Gerildim!
1
Gerildim!
İlginç İlginç
1
İlginç
Korkunç Korkunç
0
Korkunç
Yerim! Yerim!
0
Yerim!
Iyy! Iyy!
0
Iyy!
Üzücü Üzücü
1
Üzücü
Yok Artık Yok Artık
0
Yok Artık
Tebrikler Tebrikler
0
Tebrikler
Ben Şok! Ben Şok!
0
Ben Şok!
Çok Cool Çok Cool
0
Çok Cool
Beğendim Beğendim
0
Beğendim
Beynin Yandı Beynin Yandı
0
Beynin Yandı

Comments 0

Yorum Yazın

Falların Neden Size Sürekli Doğru Çıktığını Açıklayan Olay: Barnum Etkisi